เสนฮับมดและตั้งบั้งหน่อ: พิธีกรรมสู่การเป็นทุนทางวัฒนธรรมของมดมนตร์ ในกลุ่มชาติพันธุ์ไทดำบ้านวังพิกุล จังหวัดพิษณุโลก

บทคัดย่อ

งานวิจัยนี้เป็นการวิจัยเชิงคุณภาพ (Qualitative Research) มีวัตถุประสงค์ คือ 1) ศึกษารูปแบบและความเชื่อของพิธีเสนฮับมดและตั้งบั้งหน่อในกลุ่มชาติพันธุ์ไทดำ และ 2) วิเคราะห์เกี่ยวกับการเปลี่ยนผ่านสู่ทุนทางวัฒนธรรมของมดมนตร์ในกลุ่มชาติพันธุ์ไทดำ พื้นที่วิจัย ได้แก่ บ้านวังพิกุล ตำบลวังพิกุล อำเภอวังทอง จังหวัดพิษณุโลก โดยมีกลุ่มผู้ให้ข้อมูลประกอบด้วย หมอเมือง หมอเก็บข้าว หมอปี่ และผู้เข้าร่วมพิธีกรรม จำนวน
18 คน เก็บรวบรวมข้อมูลโดยการสัมภาษณ์ การสังเกตแบบมีส่วนร่วม ระหว่างเดือนมีนาคม-เดือนพฤษภาคม พ.ศ. 2561 ใช้การตรวจสอบแบบสามเส้าด้านข้อมูล (Data Triangulation) ในการตรวจสอบข้อมูล และใช้การวิเคราะห์ข้อมูลเชิงเนื้อหา ผลการวิจัยพบว่า 1) พิธีเสนฮับมดและตั้งบั้งหน่อถือเป็นพิธีกรรมที่มีรูปแบบเฉพาะของวัฒนธรรมศาสนาและความเชื่อของชาติพันธุ์ไทดำที่เกี่ยวกับผีและอำนาจเหนือธรรมชาติ รูปแบบและขั้นตอนของพิธีมีความแตกต่างไปจากพิธีกรรมอื่นในวัฒนธรรมแต่ละด้านของกลุ่มชาติพันธุ์ไทดำ โดยต้องใช้หมอเมืองหรือหมอใหญ่ หมอเก็บข้าวหรือหมอสะ หมอปี่ใหญ่และหมอปี่เล็กเป็นผู้ประกอบพิธีกรรมซึ่งมีจำนวนที่มากกว่าพิธีการเสนเรือนหรือพิธีกรรมอื่นที่ปฏิบัติเป็นประจำ ความเชื่อและความหมายของพิธีเสนฮับมดและตั้งบั้งหน่อนั้นเป็นการแสดงถึงความเชื่อในการสืบทอดผีบรรพบุรุษที่ในอดีตเคยดำรงสถานะเป็นหมอมด หมอมนตร์ และพบว่าไม่จำเป็นต้องเป็นการสืบทอดแบบรุ่นต่อรุ่นสามารถสืบทอดในลักษณะของการข้ามรุ่นได้แต่จะอยู่ในสายตระกูลตนเอง โดยผู้ที่ถูกคัดเลือกนั้นจะสืบทอดทั้งการเป็นมดและมนตร์ไปพร้อมกัน และเป็นไปตามประสงค์ของผีบรรพบุรุษโดยมี “กกผมหอม” ที่เป็นลักษณะพิเศษของผู้ที่ถูกเลือกให้สืบทอด ทั้งนี้จำนวนของผีบรรพบุรุษที่จะมาอาศัยอยู่ด้วยทั้งผู้หญิงหรือผู้ชายจะมีจำนวนที่ไม่แน่นอน โดยผู้ที่สืบทอดการเป็นหมอมด หมอมนตร์นั้นถือเป็นทุนทางวัฒนธรรมของกลุ่มชาติพันธุ์ไทดำ และ 2) การเปลี่ยนผ่านสู่ทุนทางวัฒนธรรมของมดมนตร์ในกลุ่มชาติพันธุ์ไทดำจากการผ่านพิธีเสนฮับมดและพิธีตั้งบั้งหน่อของผู้ที่ถูกคัดเลือกจึงเป็นเสมือนกระบวนการที่แสดงถึงการยอมรับ การสืบทอดและปฏิบัติตามความต้องการของผีบรรพบุรุษตามความเชื่อในสายตระกูลตนเอง เป็นการแสดงถึงเปลี่ยนผ่านของบุคคลนั้นจากสถานะหนึ่งไปสู่อีกสถานะหนึ่งในขั้นแรก รวมถึงเป็นสร้างพื้นที่และการรับรู้จากสังคมชาติพันธุ์ไทดำที่จะรับรู้ถึงการเปลี่ยนผ่านสถานะของบุคคลนั้น ๆ ที่จะได้กลายเป็นทุนทางวัฒนธรรมโดยอาศัยการสถาปนาตามวัฒนธรรมความเชื่อและศาสนาของกลุ่มชาติพันธุ์ไทดำ