แนวทางการมีส่วนร่วมของชุมชนมุสลิมในการออกใบอนุญาตจําหน่ายสุรา

บทคัดย่อ

การวิจัยครั้งนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อ 1) สร้างโมเดลชุมชนด้านการมีส่วนร่วมในการออกใบอนุญาตจำหน่ายสุรา ที่สอดคล้องกับจำนวนร้านค้าจำหน่ายสุราในเขตพื้นที่ และ 2) ศึกษาความเป็นไปได้ของโมเดลกับชุมชนมุสลิม กรุงเทพมหานคร ต้นแบบด้านการมีส่วนร่วมออกใบอนุญาตจำหน่ายสุรา ใช้รูปแบบการวิจัยเชิงคุณภาพ ภายใต้กรอบแนวคิดการมีส่วนร่วมของประชาชนตามแนวคิด Responsible Service of Alcohol (RSA) และหลักธรรมนูญสุขภาพชุมชน เก็บข้อมูลโดยการสนทนากลุ่ม จำนวน 6 กลุ่ม กับผู้ให้ข้อมูลสำคัญ 30 คน ประกอบด้วย เจ้าหน้าที่ภาครัฐ 15 คน (สรรพสามิต ตำรวจ สาธารณสุข และเทศกิจ) และผู้แทนชุมชนมุสลิม 15 คน (ผู้นำศาสนา/อิหม่าม ผู้นำชุมชน และสมาชิกชุมชน) คัดเลือกแบบเจาะจงในพื้นที่เขตวัฒนา คลองเตย และหนองจอก ซึ่งมีความหนาแน่นของร้านจำหน่ายสุรามาก ปานกลาง และน้อย ตามลำดับ เครื่องมือ คือ แบบสนทนากลุ่มกึ่งโครงสร้าง ที่ผ่านตรวจสอบความตรงเชิงเนื้อหา วิเคราะห์ข้อมูลด้วยการวิเคราะห์เนื้อหา และตรวจสอบความน่าเชื่อถือด้วยวิธี 3 เส้า

ผลการวิจัยพบว่า การมีส่วนร่วมของชุมชนมุสลิมสามารถดำเนินการได้ทั้งทางตรงและทางอ้อม ทางตรงประกอบด้วย 4 รูปแบบ ได้แก่ หนังสือยินยอมจากชุมชน การประชาพิจารณ์ การส่งผู้แทนชุมชนเข้าประชุม และการลงพื้นที่ของเจ้าพนักงาน แต่ยังขาดบทบัญญัติทางกฎหมายรองรับ ส่วนทางอ้อมใช้การรณรงค์ การดูแลสมาชิกด้วยหลักศาสนา และสัญญาเช่าห้ามจำหน่ายสุรา โมเดลที่พัฒนาขึ้นประกอบด้วยความสัมพันธ์ของบุคคล 3 กลุ่ม คือ เจ้าหน้าที่ภาครัฐ ผู้จำหน่าย และประชาชนในพื้นที่ โดยอาศัยความเข้มแข็งของชุมชน หลักศาสนาและวัฒนธรรม พันธสัญญา และระบบสารสนเทศเชิงพื้นที่เป็นกลไกขับเคลื่อน เมื่อทดลองใช้กับ 3 ชุมชน พบว่า ทุกชุมชนเลือกแนวทางทางอ้อมโดยใช้หลักทางศาสนาเป็นแกนหลัก เนื่องจากไม่สามารถบังคับประชากรแฝงและผู้นับถือศาสนาอื่นได้ ทั้งภาครัฐยังไม่มีขั้นตอนสนับสนุนมติชุมชน คณะผู้วิจัยจึงเสนอให้แก้ไขเพิ่มเติมกฎกระทรวงการอนุญาตขายสุรา (ฉบับที่ 2) พ.ศ. 2565 ข้อ 4 และข้อ 6 เพื่อกำหนดให้ผู้ขอใบอนุญาตต้องแนบเอกสารแสดงความยินยอมของคณะกรรมการชุมชน และให้เจ้าพนักงานภาครัฐสอบถามความเห็นของชุมชนก่อนออกใบอนุญาตจำหน่ายสุรา