สภาวะสุญญากาศทางกฎหมายและคอขวดทางการบริหารในการร่วมผลิตบริการสาธารณะ: กรณีศึกษาเครือข่ายกู้ภัยภาคประชาสังคม

บทคัดย่อ

บทความวิชาการนี้ มุ่งพินิจพลวัตและเจาะลึกถึงรอยต่ออันเปราะบางทางสถาบัน ซึ่งก่อตัวขึ้นท่ามกลางความพยายาม ประสานรอยตะเข็บระหว่างกลไกอำนาจรัฐและเครือข่ายกู้ภัยภาคประชาสังคม การศึกษาครั้งนี้ได้ หยิบยืมแว่นขยายทางวิชาการ ผ่านกรอบการวิเคราะห์แบบสหวิทยาการ (Multidisciplinary Approach) โดยหลอมรวม 3 เสาหลักทางทฤษฎีเข้าไว้ด้วยกัน อันได้แก่ ทฤษฎีการร่วมผลิตบริการสาธารณะ (Co-production) แนวคิดการจัดการเครือข่าย ในภาวะวิกฤต (Network Governance in Crisis Management) และ หลักกฎหมายปกครองว่าด้วยความรับผิดของรัฐ ผลการพินิจพิเคราะห์ เผยให้เห็นสัจธรรมที่ว่า การถักทอความร่วมมือในปัจจุบัน ยังคงซุกซ่อนความขัดแย้งเชิงโครงสร้างที่ฝังรากลึก โดยแบ่งออกเป็นมิติ สำคัญ คือ ความย้อนแย้งทางการบริหาร และข้อจำกัดทางทรัพยากร ทว่าบาดแผลที่ฉกรรจ์และเปราะบางที่สุด คือ สภาวะสุญญากาศทางกฎหมาย ที่ผู้ปฏิบัติงานด่านหน้าจำต้องเผชิญแม้ในห้วงยามแห่งความเป็นตาย สถานะของพวกเขาได้ถูก ยกระดับขึ้นเป็นเจ้าหน้าที่โดยความเป็นจริง ผู้รับอาสาจัดทำบริการสาธารณะในนามของรัฐ ทว่าเมื่อก้าวย่างนั้นพลั้งพลาด หรือเผชิญเหตุสุดวิสัย กลไกรัฐกลับเลือกที่จะผลักไสพวกเขาออกจากนิยามของคำว่าเจ้าหน้าที่ พร้อมทั้งหันหลังให้กับ การคุ้มครองตามพระราชบัญญัติความรับผิดทางละเมิดของเจ้าหน้าที่ พ.ศ. 2539 ภาวะที่รัฐยินดี รับเอาผลประโยชน์ จากหยาดเหงื่อและสรรพกำลัง แต่กลับปฏิเสธที่จะแบ่งรับความเสี่ยง โดยทอดทิ้งให้ปัจเจกชน ผู้เสียสละต้องต่อสู้ กับชะตากรรมทางกฎหมายอย่างโดดเดี่ยว ย่อมถือเป็นการละเมิด ต่อหลักความได้สัดส่วน และทรยศต่อจิตวิญญาณ แห่งกฎหมายมหาชนอย่างร้ายแรง เพื่อเป็นการคืนความยุติธรรม และรื้อถอนปมปัญหาเชิงโครงสร้าง บทความนี้ จึงมุ่งจุดประกายทิศทางใหม่ ในการทบทวนสถาปัตยกรรม ทางนโยบายและกฎหมายของรัฐ โดยนำเสนอให้เกิด การพลิกกระบวนทัศน์ เพื่อโอบรับอาสาสมัครเข้าสู่สถานะหุ้นส่วน (Partners) อย่างเต็มภาคภูมิ ผ่านการอุดรอยรั่ว ทางกฎหมายเพื่อกางร่มคุ้มครองผู้ปฏิบัติงานด่านหน้า การปรับแต่งโครงสร้าง การสั่งการให้สอดรับกับพลวัต ของเครือข่าย ข้ามองค์กร ตลอดจน การปฏิรูประเบียบการคลังเพื่ออัดฉีดทรัพยากรอย่างเหมาะสม ท้ายที่สุดแล้ว นัยแห่งการเปลี่ยนแปลงนี้มิใช่เพียงเพื่อแก้ปัญหาเฉพาะหน้า หากแต่เป็นการสรรค์สร้างระบบนิเวศแห่งการบรรเทาสาธารณภัยที่เกื้อหนุน เอื้ออาทร และธำรงไว้ซึ่งความเป็นธรรมอย่างยั่งยืน