การศึกษาภูมิปัญญาของผู้สูงอายุในอำเภอเชียงแสน จังหวัดเชียงราย

บทคัดย่อ

บทความวิจัยฉบับนี้ มีวัตถุประสงค์เพื่อศึกษาภูมิปัญญาของผู้สูงอายุในเขตเทศบาลตำบลเวียง และเทศบาลเวียงเชียงแสน อำเภอเชียงแสน จังหวัดเชียงราย เป็นการวิจัยเชิงคุณภาพ ศึกษาจากผู้ให้ข้อมูลด้วยวิธีการคัดเลือกแบบเจาะจงตามวัตถุประสงค์ของการวิจัย โดยเลือกจากผู้สูงอายุ อายุ 60 ปีขึ้นไป ทั้งเพศชายและเพศหญิงที่มีองค์ความรู้ภูมิปัญญาด้านอาหาร หัตถกรรม สมุนไพร วัฒนธรรม การเกษตร การจัดการทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม จำนวน 40 คน ใช้เครื่องมือในการเก็บรวบรวมข้อมูลแบบสำรวจเชิงลึก การจัดเวที การสนทนากลุ่ม และวิเคราะห์ข้อมูลเชิงคุณภาพด้วยการบรรยายเชิงพรรณนา

ผลการวิจัยพบว่า ภูมิปัญญาของผู้สูงอายุด้านอาหาร หัตถกรรม สมุนไพร วัฒนธรรม การเกษตรการจัดการทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม ภูมิปัญญาในทุกด้านล้วนมีบทบาทสำคัญต่อการดำรงชีวิตของผู้สูงอายุในชุมชน ได้แก่ ภูมิปัญญาด้านอาหารผู้สูงอายุในพื้นที่การวิจัยมีอายุมากกว่า 100 ปี ที่ยังมีสุขภาพร่างกายแข็งแรง ซึ่งปัจจัยที่ส่งผลให้ผู้สูงอายุมีสุขภาพที่ดี คือ 3 อ (อาหาร อารมณ์ ออกกำลังกาย) และ 2 ส (งดสูบบุหรี่ งดดื่มสุรา) รับประทานอาหารเพื่อให้สุขภาพแข็งแรง โดยเน้นการประกอบอาหารประเภทเนื้อปลา ผัก และน้ำพริก มีผลไม้ตามฤดูกาล ส่วนใหญ่เป็นเมนูพืช ผักที่หาได้ตามริมรั้ว มีรสชาติที่ไม่จัดจ้าน ไม่เค็ม รสหวานจากผักด้านหัตถกรรมเป็นผลิตภัณฑ์หัตถกรรมที่ใช้ในชีวิตประจำด้านการเกษตร การประมง และการประกอบอาหาร ได้แก่ เครื่องจักสาน การถัก การทอ ผลิตภัณฑ์หัตถกรรมจากไม้เนื้อแข็ง งานหัตถกรรมที่พบล้วนเป็นสิ่งที่ใช้ในชีวิตประจำวันของชาวบ้านทั้งในอดีตและปัจจุบัน ส่วนใหญ่เป็นผลิตภัณฑ์ที่เลือกใช้วัสดุที่มีอยู่ในท้องถิ่นที่สามารถสร้างอาชีพเสริมและช่วยเพิ่มรายได้ให้กับผู้สูงอายุได้ ด้านสมุนไพร มีทั้งที่ใช้เป็นผัก อาหาร และสมุนไพรใช้บรรเทาอาการเจ็บปวดตามความเชื่อ และปลูกไว้ในบริเวณบ้าน ชุมชน และป่าชุมชน มีการส่งเสริมให้มีการปลูกทดแทนในพื้นที่ที่มีการนำมาใช้ประโยชน์ นิยมนำสมุนไพรมาใช้โดยการฝน การต้มดื่มน้ำ การพอก และกินสด ตามความเชื่อของชาวบ้าน ด้านวัฒนธรรมผู้สูงอายุในชุมชนร่วมกิจกรรม เช่น ถวายข้าวจี่ ทรงน้ำพระธาตุวันสงเคราะห์บ้านข้าวประดับดิน และประเพณีแห่กฐินทางน้ำ ด้านการเกษตร ชาวบ้านในพื้นที่ปลูกพืชไร่เป็นส่วนใหญ่มีพื้นที่ทำนาเพียงเล็กน้อย การจัดการทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม ทั้งในด้านการจัดหา การเก็บรักษา การซ่อมแซม การใช้อย่างประหยัด การสงวนรักษา และการปลูกทดแทน เพื่อให้ทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อมนั้น สามารถใช้ประโยชน์ได้อย่างต่อเนื่องโดยไม่เกิดภาวะขาดแคลน