การพัฒนาทรัพยากรท้องถิ่นเพื่อสร้างมูลค่าเพิ่มทางเศรษฐกิจ : กรณีศึกษาตำบลตากูก อำเภอเขวาสินรินทร์ จังหวัดสุรินทร์

บทคัดย่อ

งานวิจัยเรื่อง การพัฒนาทรัพยากรท้องถิ่นเพื่อสร้างมูลค่าเพิ่มทางเศรษฐกิจ : กรณีศึกษาตำบลตากูก อำเภอเขวาสินรินทร์ จังหวัดสุรินทร์ มีวัตถุประสงค์เพื่อ (1) วิเคราะห์ศักยภาพทรัพยากรท้องถิ่นในพื้นที่ตำบลตากูก อำเภอเขวาสินรินทร์ จังหวัดสุรินทร์ (2) พัฒนาผลิตภัณฑ์จากทรัพยากรท้องถิ่นโดยประยุกต์ใช้กระบวนการมีส่วนร่วมของชุมชน และเพิ่มความสามารถในการแข่งขันผลิตภัณฑ์ชุมชนเชิงพาณิชย์ (3) วิเคราะห์ความคุ้มค่าทางเศรษฐศาสตร์ของผลิตภัณฑ์ที่ได้รับการพัฒนา โดยใช้การวิเคราะห์ต้นทุนและผลตอบแทน (CBA) และ (4) ประเมินผลลัพธ์ของการพัฒนาผลิตภัณฑ์ชุมชนในด้านการเปลี่ยนแปลงรายได้ครัวเรือน และการเสริมสร้างความเข้มแข็งของชุมชน การวิจัยนี้ใช้รูปแบบการวิจัยแบบผสมผสาน โดยประยุกต์ใช้กระบวนการวิจัยเชิงปฏิบัติการแบบมีส่วนร่วม (PAR) เป็นกรอบหลักในการขับเคลื่อนกระบวนการพัฒนา กลุ่มตัวอย่างจำนวน 35 คน ได้รับการคัดเลือกด้วยวิธีการแบบเจาะจง จากผู้มีส่วนได้ส่วนเสียโดยตรงกับการใช้ประโยชน์ทรัพยากรท้องถิ่น ประกอบด้วยผู้ประกอบการชุมชน ผู้นำชุมชน ผู้มีองค์ความรู้ด้านภูมิปัญญาท้องถิ่น และตัวแทนครัวเรือนในตำบลตากูก ซึ่งเข้าร่วมกระบวนการวิจัยตลอดในการวิจัยเชิงปฏิบัติการแบบมีส่วนร่วมในทุกขั้นตอน ได้แก่ การวิเคราะห์ศักยภาพทรัพยากร การวางแผน การพัฒนาทดสอบผลิตภัณฑ์ และการประเมินผล สะท้อนความคิดร่วมกัน เครื่องมือวิจัยประกอบด้วยแบบสัมภาษณ์เชิงลึก การสนทนากลุ่ม แบบสอบถาม และแบบบันทึกต้นทุน–ผลตอบแทนรายผลิตภัณฑ์ การตรวจสอบเครื่องมือดำเนินการโดยการตรวจสอบดัชนีความสอดคล้อง (IOC≥0.76) และตรวจสอบค่าความเชื่อมั่นด้วยสัมประสิทธิ์อัลฟาของครอนบาค เท่ากับ 0.87 การวิเคราะห์ข้อมูลเชิงคุณภาพใช้การวิเคราะห์เนื้อหาเชิงประเด็นร่วมกับการตรวจสอบสามเส้า ขณะที่ข้อมูลเชิงปริมาณวิเคราะห์ด้วยสถิติพรรณนา การทดสอบความแตกต่างของค่าเฉลี่ยแบบกลุ่มตัวอย่างที่สัมพันธ์กัน เพื่อเปรียบเทียบรายได้ก่อนและหลังการพัฒนา และการวิเคราะห์ต้นทุนและผลตอบแทน (CBA) โดยอัตราคิดลด (Discount Rate) ร้อยละ 7 ต่อปี อ้างอิงจากอัตราผลตอบแทนพันธบัตรรัฐบาลและอัตราดอกเบี้ยเงินฝากประจำของธนาคารพาณชย์ไทย ปีงบประมาณ 2567 ผลการวิจัยพบว่าทรัพยากรท้องถิ่นที่มีศักยภาพสูงสุดในการพัฒนาเป็นผลิตภัณฑ์ชุมชน ได้แก่ใบหม่อนและสมุนไพรพื้นบ้าน โดยมีคะแนนการประเมินศักยภาพโดยภาพรวมอยู่ในระดับมาก ( = 4.00, S.D.=0.62) กระบวนการวิจัยเชิงปฏิบัติการแบบมีส่วนร่วม นำไปสู่การพัฒนาผลิตภัณฑ์มีประสิทธิผลในระดับมาก ( = 4.25 S.D.=0.56) สะท้อนให้เห็นว่ากระบวนการมีส่วนร่วมของชุมชนเป็นกลไกสำคัญในการสร้างผลิตภัณฑ์เชิงพื้นที่ การวิเคราะห์มูลค่าเพิ่มทางเศรษฐกิจพบว่ากระบวนการแปรรูปสามารถยกระดับมูลค่าจากวัตถุดิบตั้งต้นได้ประมาณ 5-6 เท่า และเมื่อเปรียบเทียบกับผลิตภัณฑ์ประเภทเดียวกันในท้องตลาด พบว่าผลิตภัณฑ์ชุมชนมีต้นทุนการผลิตต่ำ เนื่องจากข้อได้เปรียบเชิงโครงสร้างจากการเข้าถึงวัตถุดิบโดยตรงในชุมชน ผลการวิเคราะห์ CBA พบว่าผลิตภัณฑ์ทั้งสองชนิดมีอัตราส่วนผลประโยชน์ต่อต้นทุน สูงกว่า 1 (BCR = 1.80 และ 1.78 ตามลำดับ) แสดงถึงความคุ้มค่าในการลงทุนในระดับชุมชน นอกจากนี้ รายได้เฉลี่ยของครัวเรือนเพิ่มขึ้นร้อยละ 16 และผลการทดสอบด้วย Paired Samples
t-test ยืนยันว่ารายได้หลังการพัฒนาสูงกว่าก่อนการพัฒนาอย่างมีนัยสำคัญทางสถิติ (t = 5.89, p < 0.01) ทั้งนี้ ผลการวิจัยยังพบว่าการเพิ่มขึ้นของรายได้ไม่ได้เกิดจากกระบวนการแปรรูปเพียงอย่างเดียว แต่เกิดจากการบูรณาการสามกลไกร่วมกัน ได้แก่ การแปรรูปที่สร้างมูลค่าเพิ่มจากวัตถุดิบ การรวมกลุ่มที่ลดต้นทุนต่อหน่วยและเพิ่มอำนาจต่อรอง และทุนทางสังคมที่เกิดจากกระบวนการ PAR ซึ่งสร้างความไว้วางใจและการแบ่งงานที่มีประสิทธิภาพระหว่างสมาชิก งานวิจัยใช้กระบวนการมีส่วนร่วมของชุมชน ควบคู่กับการวิเคราะห์เชิงเศรษฐศาสตร์ เป็นกลไกที่มีประสิทธิภาพในการสร้างมูลค่าเพิ่ม ยกระดับรายได้ครัวเรือน และเสริมสร้างความเข้มแข็งของเศรษฐกิจฐานรากอย่างยั่งยืน ข้อค้นพบใหม่ที่สำคัญของงานวิจัยยืนยันว่ากระบวนการ PAR ทำหน้าที่เป็นทั้งกลไกพัฒนาผลิตภัณฑ์และกลไกสร้างมาตรฐานการผลิต และข้อได้เปรียบในการแข่งขันที่แท้จริงของผลิตภัณฑ์ชุมชนตากูกอยู่ที่การควบคุมห่วงโซ่วัตถุดิบภายในชุมชน ซึ่งสร้างต้นทุนที่ต่ำกว่าตลาดอย่างมีนัยสำคัญ ดังนั้น หน่วยงานภาครัฐและองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นควรส่งเสริมการพัฒนาผลิตภัณฑ์บนฐานทรัพยากรท้องถิ่นควบคู่กับการสนับสนุนการรับรองมาตรฐาน การพัฒนาแบรนด์เชิงอัตลักษณ์ และการเชื่อมโยงเครือข่ายทางเศรษฐกิจ เพื่อยกระดับเศรษฐกิจฐานรากให้มีความเข้มแข็งและยั่งยืนในระยะยาว